0 - پیام , 0 - نظر

پیوندهای اصلی

دسته بندی مقالات

آرايه هاي ادبي
ادبيات تعليمي
ادبيات جهان
ادبيات حماسي
ادبيات داستاني
ادبيات عرفاني
ادبيات غنايي
ادبيات معاصر
انواع ادبي
تاريخ ادبيات
زبان فارسي
نقد ادبي
و ساير مطالب

بایگانی پیامها

بایگانی سال ۱۳۹۸

مرداد ۱۳۹۸، (۱۴)
تیر ۱۳۹۸، (۱)
خرداد ۱۳۹۸، (۶)

بایگانی سال ۱۳۹۷

مهر ۱۳۹۷، (۱۹)
مرداد ۱۳۹۷، (۲۲)
تیر ۱۳۹۷، (۲)
خرداد ۱۳۹۷، (۱)
اردیبهشت ۱۳۹۷، (۶)
فروردین ۱۳۹۷، (۶)

بایگانی سال ۱۳۹۶

اسفند ۱۳۹۶، (۴)
بهمن ۱۳۹۶، (۷)
دی ۱۳۹۶، (۷)
آذر ۱۳۹۶، (۲)
آبان ۱۳۹۶، (۳)
مهر ۱۳۹۶، (۲)
شهریور ۱۳۹۶، (۸)
مرداد ۱۳۹۶، (۱۰)
تیر ۱۳۹۶، (۷)
خرداد ۱۳۹۶، (۴)
اردیبهشت ۱۳۹۶، (۲)
فروردین ۱۳۹۶، (۱۳)

بایگانی سال ۱۳۹۵

اسفند ۱۳۹۵، (۱۴)
بهمن ۱۳۹۵، (۱۰)
دی ۱۳۹۵، (۱۳)
آذر ۱۳۹۵، (۳)
آبان ۱۳۹۵، (۷)
مرداد ۱۳۹۵، (۹)
تیر ۱۳۹۵، (۵)
خرداد ۱۳۹۵، (۵)

بایگانی سال ۱۳۹۴

آذر ۱۳۹۴، (۱۱)
آبان ۱۳۹۴، (۸)
مهر ۱۳۹۴، (۳)
شهریور ۱۳۹۴، (۴۲)
مرداد ۱۳۹۴، (۲۲)
تیر ۱۳۹۴، (۲۰)
اردیبهشت ۱۳۹۴، (۲)
فروردین ۱۳۹۴، (۸)

بایگانی سال ۱۳۹۳

دی ۱۳۹۳، (۸)
مهر ۱۳۹۳، (۳)
شهریور ۱۳۹۳، (۱۱)
خرداد ۱۳۹۳، (۸)

بایگانی سال ۱۳۹۲

دی ۱۳۹۲، (۲۱)
مرداد ۱۳۹۲، (۱۵)
تیر ۱۳۹۲، (۴۴)
خرداد ۱۳۹۲، (۲)

بایگانی سال ۱۳۹۱

آذر ۱۳۹۱، (۷)
مهر ۱۳۹۱، (۶)
شهریور ۱۳۹۱، (۱۲)
خرداد ۱۳۹۱، (۱۰)

بایگانی سال ۱۳۹۰

اسفند ۱۳۹۰، (۱۱)
آذر ۱۳۹۰، (۴)
آبان ۱۳۹۰، (۲)
مرداد ۱۳۹۰، (۲۰)

واژة «شکوفه» ساده یا مشتق (وندی)؟

محمدامين شمسينيا

 دانشجوي دكتري زبان و ادب فارسي و دبير دبيرستانهاي پيرانشهر

 چكيده

در درس سوم كتاب فارسي يازدهم صفحة 43 دربارة ساختار واژگان سخن به ميان آمده است. در فضاي مجازي و جلسات آموزشي بين دبيران بحث و اختلافنظر پيرامون واژة «شكوفه» فراوان است. برخي از دبيران معتقدند كه ساختمان اين واژه ساده است و دستهاي ديگر به وندي بودن آن اذعان دارند. هدف از نگارش اين مقاله، توضيح دلايل ساده بودن واژة ياد شده است. در اين نوشتار، واژة «شكوفه» مورد واكاوي قرار ميگيرد و دلايل ساده بودن آن با توجه به مفاهيم كتابهاي درسي، فرهنگهاي لغت و كتابهاي دستوري بيان ميشود.

 كليدواژهها: ساختمان واژه، ساده، مشتق، وندي، شكوفه

 

مقدمه

اخیراً در فضای مجازی بحثهای فراوانی بین اهل ادب در مورد «ساده بودن» یا «وندی بودن» واژة «شکوفه» به میان آمده است. نگارنده با مطالعة منابع گوناگون به این نتیجه رسیده است که با توجه به مقولة درزمانی و همزمانی در دستور و بحثی که از کتب زبان فارسی گذشته به یادگار مانده است مبنی بر اینکه اهل زبان برای تعیین ساختمان یک واژه، به وضعیت امروزی آن توجه میکنند، نه به شکل تاریخی آن (زبان فارسی 3، 1395: 122)، واژة پیشگفته «ساده» به شمار میآید.

عدهای برای اثبات وندی (مشتق) بودن واژه، به واژة «شکوفا» که در کنکور سراسری مشتق به حساب آمده است، استناد میکنند و براساس قاعدة قیاس، این واژه را نیز مشتق میدانند. دستة دیگر از همکاران وضعیت این واژه را با برخی از واژههایی که در سیاهة کتاب زبان فارسی 3 آمده است و در گذشته مشتق محسوب میشدهاند، مقایسه میکنند و حکم به «ساده بودن» آن میدهند.

برای بررسی ساختمان واژه توجه به نکات ذیل الزامی است:

1. چنانکه میدانیم از دو دهة گذشته رویکرد دستور زبان فارسی توصیفی بوده است. «در توصیف ساختمان زبان، نه به امر و نهی و تجویز پرداخته میشود و نه به طرحریزی زبان، بلکه هدف توصیف است، آنچنان که هست» (باطنی، 1381: 13). در این نوع نگرش به زبان «به هیچ وجه امر و نهی نخواهیم کرد که مردم فلان واژه یا الگوی دستوری را به کار ببرند یا نه» (همانجا). اما ارائة سیاههای از واژهها و تاریخی قلمداد کردن آنها، آن هم با موازین غیرمتقن، بیشتر با ماهیت دستورهای تجویزی سازگار است تا توصیفی.

2. در سیاهة ارائه شده از واژهها، چند مورد وجود دارد که ساختار آنها تا حدودی از نظر اهل زبان شناخته شده است و همین چند واژه راه را برای قیاس واژههای دیگر و  ایجاد تناقض و اختلافنظر باز گذاشتهاند. کتابهای درسی معنا و مفهوم روشنی از تاریخی بودن و واژهها ارائه نکردهاند (مثلاً در چه صورتی واژهای تاریخی محسوب میشود). به عبارت دیگر چه معیارهایی در تاریخی قلمداد کردن واژهها دخیلاند تا بتوان برای موارد مشابه، با اطمینان خاطر از تاریخی بودن آنها سخن گفت.

واژههای «تابستان»، «شیرین»، «دیوانه» و «وادار» از این جملهاند. برای ما روشن نیست که چرا «تکاپو» مشتق ـ مرکب (وندی مرکب) است، اما تابستان ساده. چند درصد از سخنوران زبانفارسی، معنای «تک» را درتکاپو درک میکنند؟ یا اصلاً با چه معیاری «تاب» را تاریخی بدانیم، اما «تک» را  امروزی و ...؟

3. بسیاری از واقعیتهای زبان را نه اهل فن و دستورنویسان، بلکه کنکور سراسری تعیین و تبیین میکند. گاهی با طرح یک سؤال، سالها تحقیقات و پژوهشهای زبانشناسان و نیز سطح سواد و معلومات دبیران زیر سؤال میرود. جا دارد پابهپای تغییر کتب درسی، در رویکرد سازمان سنجش نیز در جهت استانداردسازی سؤالات آزمونهای آن تغییر ایجاد شود.

4. زبانشناسی درزمانی یا تاریخی و همزمانی یا توصیفی: زبانشناسی درزمانی، تغییرات و تحولات یک زبان را از زمان معین تاکنون، مورد مطالعه قرار میدهد تا نشان دهد که یک زبان، بهخصوص در طول زمان، چگونه تغییر کرده و تحول یافته و بهصورت امروز درآمده است (مدرسی، 1387: 192). بر پایة زبانشناسی همزمانی که زبانشناسی توصیفی نیز خوانده میشود، زبان بهعنوان نظامی پویا و زنده که بهصورت خاص در زمان معین وجود دارد، بدون در نظر گرفتن ملاحظات تاریخی بررسی میشود (همان: 196).

پس از طرح این مقدمات، به موضوع اصلی تحقیق بازمیگردیم. آیا با توجه به مباحث مطرحشده، «شکوفه» چون واژههای «تابستان» و ...، دارای ساختاری تاریخی است و «ساده» محسوب میشود یا «وندی» است؟

مروری بر ساختار شکوفه در کتابهای لغت:

محسن ابوالقاسمی «شکوفتن» را از مصادر متعلق فارسی میانه میداند (نک: ابوالقاسمی، 1373: 63). همچنین ایشان «شکوف» را متعلق به فارسی میانه و معادل امروزی آن را «شِکُف» میداند (همانجا).

بررسی صورتهای متفاوت مصدر «شکفتن» که به شکلهای «اشکوفیدن» و «شکوفیدن» و دیگر مشتقات آنها آمده است، نشان میدهد که این شکلهای اخیر، تاریخی محسوب میشوند و با توجه به بحث زبانشناسی درزمانی باید در زبانشناسی تاریخی مورد مطالعه قرار گیرند. امروزه، با توجه به زبانشناسی همزمانی، مصدر رایج آن «شکفتن» است و بنماضی و مضارع آن به ترتیب «شکفت» و «شکف» است.

 

فرجام سخن

بنابراین با توجه به مباحث مطرح در زبانشناسی درزمانی و همزمانی و نیز با توجه به فرهنگهای لغت و کتب دستوری، «شکوفه» از نظر دستورزبان توصیفی که زبان معیار امروز را مورد مطالعه قرار میدهد، واژهای ساده محسوب میشود. این برداشت بدون در نظر گرفتن ملاحظات تاریخی است.

 

منابع

1. ابوالقاسمی، محسن (1373)، مادههای فعلهای فارسی دری، چاپ دوم، تهران: ققنوس.

2. انوری، حسن (1381)، فرهنگ بزرگ سخن، جلد پنجم، تهران: سخن.

3. باطنی، محمدرضا (1381)، توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی، چاپ سیزدهم، تهران: امیرکبیر.

4. دهخدا، علیاکبر (1377)، لغتنامه، جلد نهم، تهران: دانشگاه تهران.

5. فرهوشی، بهرام (1380)، فرهنگ فارسی به پهلوی، تهران: دانشگاه تهران.

6. مدرسی، فاطمه (1387)، از واج تا جمله، چاپ دوم، تهران: چاپار.

7. معین، محمد (1375)، فرهنگ معین، جلد دوم، تهران: امیرکبیر.

8. نفیسی، علیاکبر (1343)، فرهنگنفیسی، جلد سوم، تهران: خیام.

9. گروه مؤلفان (1395)، زبان فارسی3، چاپ هجدهم، تهران، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران.

10. گروه مؤلفان (1396)، فارسی (2). چاپ اول، تهران: شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران.

ارسال شده در تاریخ ۷ مرداد ۱۳۹۸ - 2:52 عصر

نظرات

هنوز هیچ نظری ارسال نشده است

ارسال نظرات

عنوان:  
نام:  
آدرس الکترونیکی:
زبان:
توضیح:  
لطفا متن مقابل را در زیر وارد کنید
(کوچک یا بزرگ بودن حروف مهم نیست)